Gedankenraum
Gedankenraum
2000
Petuelpark
München

Gedankenraum 2000

Gedankenraum

Petuelpark, München, 2000

In ‘Regeln für den Menschenpark’(1999) stelt Peter Sloterdijk dat de huidige stand van de biotechnologie zou moeten leiden tot biopolitiek. Met de genetische experimenten van de nazi’s in het achterhoofd mag het duidelijk zijn dat zijn lezing een storm van protest opriep, vooral in Duitsland. Ik wil deze discussie hier niet oprakelen – het idee om een biogenetisch systeem te creëren, gecontroleerd door wetenschappers, beangstigt ook mij,  maar ik omarm de discussie die Sloterdijk zich wenst. Gentechnologie ontwikkelt zich rezendsnel. Het is juist, vragen te stellen bij de continuering van een moreel systeem dat zou kunnen blijken geen partij te zijn voor de moderne technologie. Moderne technologie heeft een nieuwe opvatting van vrijheid nodig. Sloterdijk zegt: “Dezer dagen is het humanisme van Habermas een sociaal-liberale versie geworden van de dictatuur van deugden. Het kan geen weerstand meer bieden. (…) De tijd van hypermorele zonen van nationaal-socialistische vaders is aan zijn einde gekomen. Een nieuwe generatie met een ander idee van vrijheid wordt geboren.”

Lang heb ik nagedacht over een kunstwerk dat zou anticiperen op deze nieuwe generatie – maar hoe? Totdat, vorige week, in Moskou de schedel van Hitler, die tot dan toe geheim was gehouden, publiek getoond werd, samen met andere overblijfselen van de oorlog. Je kon het waarschijnlijk ook in de Duitse media niet missen. Deze schedel kan gebruikt worden als ‘Mahnmal’, als indrukwekkende herinnering aan de ruimte waar Hitlers denken zich afspeelde. Een in brons gegoten en tot de dimensies van een klein gebouw uitvergootte kopie van deze schedel zal mensen in de gelegenheid stellen om er binnen te treden. Het moet een formidabele belevenis zijn, te staan op de plaats waar de ideeën zijn ontwikkeld die zo’n impact hebben gehad op de wereld. Hier is het nazisme geboren. Wie hier staat, weet zijn eigen brein op de plaats waar Hitlers brein is verdwenen. Daarom noem ik het Gedankenraum (gedachtenruimte). Verbonden met geschiedenis en toekomst zullen mensen die dit bouwwerk binnentreden zich gedwongen voelen om zelf over vrijheid na te denken en dit begrip, zoals Sloterdijk oppert, misschien opnieuw te definiëren. Om binnen te komen, is de schedel geplaatst op een weg. Je loopt er zo naar binnen, precies zoals we gewend zijn zomaar een gedachte ‘binnen te wandelen’ – of je kiest ervoor er omheen te lopen en het links te laten liggen. Ik denk dat het goed zou zijn om deze kopie van Hitlers schedel permanent in München te tonen. Tenslotte was deze stad getuige van de opkomst van het nazisme. Dit werk toont ook het eind daarvan in München. Hitlers brein is dood en zijn gedachten zijn vervlogen. Door het kogelgat dat zijn dood veroorzaakte klaart de bauwe lucht.

Ik realiseer me dat dit voorstel veel weerstand zal oproepen, maar misschien is dat voor het Petuelproject juist wenselijk. Het is een werk met een groot moreel, politiek en cultureel potentiëel, dat de algemene aanblik en verwachting van kunst in een park zal overstijgen. Het zal voor mij als kunstenaar een uitdaging zijn om de kritiek tegemoet te treden. Ik ben me – in Sloterdijks woorden – bewust van de dictatuur van de deugden. Maar naar mijn mening is het een correct concept en het juiste moment om het te realiseren. Als er zich bij volgende generaties een nieuwe moraliteit ontwikkelt, kan een controversieel kunstwerk als dit een groot monument worden.

Laat me weten wat je ervan denkt.

Een vriendelijke groet, Hans

Bron: Hans van Houwelingen, brief aan Stephan Huber, curator kunstproject Petuelpark, München, 2000